Zijn bijen echt aan het uitsterven?

Aangezien u onze website hebt bereikt, kunt u zich voorstellen dat het antwoord op deze vraag JA is. En we moeten actie ondernemen om dit te stoppen. Maar welke bijen zijn in gevaar? Wanneer we het over bijen hebben, denken de meesten van ons aan de honingbij, of in wetenschappelijke termen aan de Apis mellifera. Welnu, het wordt tijd dat u zich realiseert dat er meer dan 20 duizend (!) verschillende bijensoorten zijn, en de honingbij is daar slechts één van.

De Europese rode lijst van bijen[i] identificeert de bijensoorten die op regionaal niveau in heel Europa met uitsterven worden bedreigd. Op het moment van de publicatie in 2014 stonden er in totaal 1965 bijensoorten op deze lijst. Ondanks het intensieve onderzoekswerk dat is verricht om deze lijst te verzilveren, kon voor meer dan de helft van deze soorten (1101) het risico van uitsterven niet worden geëvalueerd wegens gebrek aan wetenschappelijke gegevens.

Verrassend genoeg is ook voor de welbekende honingbij het risico van uitsterven niet echt duidelijk. Dit is te wijten aan het feit dat deze soort over de hele wereld intensief wordt gebruikt voor de productie van honing, waardoor het aantal kolonies nog steeds vrij hoog is. Wanneer we het over de honingbij hebben, heeft het probleem dus niet te maken met het aantal individuen dat over de hele wereld aanwezig is, maar vooral met het aantal wilde kolonies dat in onze bossen leeft. We weten zelfs niet of deze soort nog wel in het wild voorkomt en of deze wilde kolonies zichzelf in stand kunnen houden [i].

Maar hoe zit het met de andere bijen?
Zoals u nu eindelijk weet, zijn er naast de honingbijen nog duizenden andere soorten die ons elke dag helpen door onze bomen en de meeste van onze gewassen te bestuiven. Van de 864 bijensoorten waarvan de evaluatie mogelijk was, worden 67 bijensoorten met uitsterven bedreigd. Nog eens 101 zijn bijna bedreigd. Dat lijkt misschien niet veel, maar het betekent dat ongeveer 1 op de 10 bijen met uitsterven wordt bedreigd. Wanneer de gegevens over de andere soorten beschikbaar zullen zijn, zal dit aantal waarschijnlijk nog toenemen.


Taxonomie van bijen
Om iets meer van het onderwerp te begrijpen, moeten we eerst kort de taxonomie van de bijen bekijken. Alle bijen behoren tot de orde vliesvleugeligen (Hymenoptera), maar in Europa komen 6 verschillende families voor, namelijk de Andrenidae, de Apidae (waarvan de honingbij deel uitmaakt), de Colletidae, de Halictidae, de Megachilidae en de Melittidae. Het is niet verrassend dat er in al deze families enkele soorten zijn die met uitsterven worden bedreigd. Het percentage met uitsterven bedreigde soorten verschilt per familie en varieert van 2% voor de Andrenidae tot 18,9% voor de Melittidae. Terwijl dit percentage voor sommige families relatief laag is, is het voor andere vrij hoog. Dit kan leiden tot een grote afname van de biodiversiteit als de meeste soorten van een familie uitsterven.

KingdomAnimalia
PhylumArthropoda
ClassInsecta
OrderHymenoptera
Family6 different In Europe
Taxonomie van de bijen

Staat van instandhouding van wilde bijen: het voorbeeld van hommels
Een goed voorbeeld van de huidige situatie kan worden gegeven aan de hand van de hommelpopulatie (familie apidae, genus bombus). Er zijn 68 verschillende soorten hommels in Europa. Hun staat van instandhouding is goed bestudeerd en kan worden gebruikt als voorbeeld om de algemene situatie van de Europese bijen te beoordelen. Volgens de Europese rode lijst van bijen heeft 45,6% van de bijensoorten van dit geslacht te kampen met een afname van de populatie, terwijl 23,6% met uitsterven wordt bedreigd. Deze cijfers doen ons beseffen dat de situatie in werkelijkheid veel slechter zou kunnen zijn dan aan het begin van dit hoofdstuk werd geschetst.

Over de hele wereld zijn vele acties ondernomen om deze achteruitgang een halt toe te roepen. Helaas verbetert de situatie op dit moment niet. Het 2020-plan van de Europese Unie om de solitaire bijen uit de gevarenzone te halen, is door de Europese Rekenkamer zelf grotendeels ondoeltreffend verklaard [ii]. Er zijn meer acties nodig om de bijensterfte te stoppen. Dit moet een combinatie zijn van verschillende oplossingen die gezamenlijk de verschillende problemen aanpakken die leiden tot een afname van de bijenpopulaties.

Waarom nemen de bijenpopulaties af?
Er zijn veel factoren die van invloed zijn op de afname van de bijenpopulaties. Men kan natuurlijk denken aan het intensieve gebruik van landbouwchemicaliën in de moderne landbouw. Dit is natuurlijk waar, vooral voor sommige bestrijdingsmiddelen. Als voorbeeld nemen we de insecticiden van de klasse van de neonicotinoïden die de laatste jaren erg populair zijn geworden en die veel bezorgdheid hebben gewekt over de effecten ervan op de wilde fauna.

Dit type insecticide wordt gewoonlijk op de zaden aangebracht vóór het zaaien of rechtstreeks op de grond. Het insecticide wordt door de plant geabsorbeerd en wordt door alle delen ervan, inclusief de bloemen, getransporteerd. Wanneer het op de grond wordt aangebracht, wordt het in een enorme hoeveelheid door de plant geabsorbeerd en kunnen de bijen gemakkelijk een dodelijke dosis bereiken wanneer zij zich ermee voeden. Bij toepassing op de zaden wordt de in de plant bewegende hoeveelheid verminderd en raken de bijen grotendeels verdoofd en gedesoriënteerd, wat hun terugkeer naar de kolonie kan beïnvloeden[iii].

Een in “Science” gepubliceerde studie heeft ook aangetoond dat neonicotinoïden onder veldomstandigheden een negatief effect hebben op de groei van hommelkolonies en op de koninginnenproductie, waarbij de productie van nieuwe koninginnen met 85% afneemt [iv]. Om deze en vele andere redenen strijden vele organisaties over de hele wereld voor een verbod op insecticiden die gevaarlijk zijn voor de bijen. Hoewel dit van fundamenteel belang is om de afname van de bijenpopulaties tegen te gaan, is het belangrijk te weten dat dit niet de enige oorzaak van dit probleem is.

Pesticiden ja, maar wat nog meer?
In een overzichtsartikel dat in 2015 in “Science” is gepubliceerd, zijn veel verschillende oorzaken van de achteruitgang van bijen onderzocht. We zullen ons nu richten op enkele daarvan, zoals habitatverlies, opkomende parasieten en ziekteverwekkers, intensivering van de landbouw en klimaatverandering[v]. We zullen kort ingaan op elk van deze punten om u een beter overzicht te geven van een opkomend probleem van de moderne tijd.

Verlies van habitat
De uitbreiding van onze steden, de toename van het aantal landbouwvelden en de ontbossing hebben voor veel bijensoorten een voortdurend verlies aan habitat veroorzaakt. Dit is niet alleen te wijten aan de hoeveelheid beschikbare grond, maar ook aan onderling samenhangende factoren, zoals de afname van de diversiteit van bloemenbronnen en van de nestgelegenheid. Terwijl steden steeds groter worden en de landbouw steeds meer verschuift naar extensieve monocultuurvelden, neemt de beschikbaarheid van bloemen af en worden deze voedselbronnen vaak gescheiden door gebieden die in onze steden uitgebreid bedekt zijn met beton. Bovendien wordt in veel tuinen van moderne huizen steeds vaker gebruik gemaakt van tegels of (plastic) grastapijten, waardoor de mogelijkheid om een voedselbron voor bijen te vinden bij het doorkruisen van de steden nog verder afneemt.

Intensivering van de landbouw
De intensivering van de landbouw heeft ook om andere redenen nadelige gevolgen voor de bijenpopulaties. We hebben het al gehad over de problemen in verband met het gebruik van insecticiden, maar dat zijn niet de enige agrochemische middelen die in de moderne landbouw worden gebruikt. Ook het gebruik van herbiciden heeft nadelige gevolgen gehad voor de voedselbronnen van de bijen, omdat daarmee ook bloemplanten worden uitgeroeid, waardoor de voedselbronnen van de bijen weer worden beperkt. Maar wacht… hier houdt het niet op.

Een andere belangrijke verandering in de landbouw sinds 1940 houdt verband met het gebruik van synthetische meststoffen op de akkers, die in de plaats zijn gekomen van de vroeger gebruikte stikstofbindende planten. Planten zoals klaver en luzerne, waren niet alleen geweldig om onze bodems te verrijken, maar waren ook bloeiende planten die een belangrijke voedselbron vormden voor bijen.

Bovendien heeft de intensieve landbouw van afzonderlijke gewassen in een bepaalde regio ertoe geleid dat bijen een zeer eentonig dieet hebben gekregen. Dit lijkt misschien geen belangrijke factor, maar door slechts één soort gewas te voeden, kunnen bijen een tekort aan bepaalde voedingsstoffen ontwikkelen of toxines opstapelen die in geringe hoeveelheden in sommige bloemen aanwezig zijn, zoals bijvoorbeeld de glycoside amygdaline in amandelen [v].

Opduikende parasieten en ziekteverwekkers
Vanwege het fundamentele belang van bijenwerk in de landbouw zijn veel bijensoorten gekweekt en over de hele wereld geëxporteerd om de opbrengst van landbouwvelden te verhogen. Dit had ook tot gevolg dat er nieuwe parasieten en ziekteverwekkers werden geëxporteerd die oorspronkelijk in sommige gebieden niet voorkwamen. Parasieten zoals de mijt Varroa destructor, die oorspronkelijk geassocieerd werd met Aziatische kolonies sinds 1960, hebben zich verspreid over Europa, Noord- en Zuid-Amerika en onlangs zelfs tot in Nieuw-Zeeland [v]. Deze mijten zijn een ernstige bedreiging geworden voor de bijenteelt, niet alleen door hun parasiterende werking, maar ook door de verspreiding van diverse ziekten die de levensvatbaarheid van de kolonies sterk in gevaar brengen[vi].

Klimaatverandering
Last, but not least, hebben bijen ook te maken met het probleem van de klimaatverandering. Hoewel het effect van klimaatverandering op bijen niet goed wordt begrepen, is het toch mogelijk enkele overwegingen te maken. Zo weten we bijvoorbeeld dat sommige hommels slecht aan hoge temperaturen zijn aangepast. In Spanje werd een verplaatsing van sommige soorten bergopwaarts geregistreerd, om de hoge temperaturen te vermijden. Dit kan leiden tot een mogelijke afname van hun populatie in de zuidelijke rand van hun verspreidingsgebied. Als gevolg van de wereldwijde temperatuurstijging zou dit migratie-effect zich in vele andere delen van de wereld kunnen voordoen. Daarnaast veroorzaakt de klimaatverandering ook een toename van het aantal natuurrampen zoals overstromingen, stormen en droogtes. Dit kan een nadelig effect hebben op vele bijensoorten. Overstromingen zouden bijvoorbeeld ernstige schade kunnen toebrengen aan bijenpopulaties die ondergronds nestelen of overwinteren [v].

Bumblebee Images | Free Vectors, Stock Photos & PSD

Kortom, hoe voelt het om een bij in de moderne wereld te zijn?
Het is duidelijk dat we deze vraag niet kunnen beantwoorden. Maar Marla Spivak gaf in een TedTalk in 2013 een zeer interessant antwoord [iii]. Ze vergeleek ons moderne monocultuur landbouwveld met enorme voedselwoestijnen. Toen begon ze na te denken over hoe moeilijk het voor bijen zou kunnen zijn om bij hun voedselbron te komen en aan het eind van de dag weer naar huis terug te keren. We weten niet hoe het voelt om besmet te zijn met een bijenvirus. Maar we weten wel hoe het is om griep te hebben. Dus denk nu eens na… Je wordt ‘s morgens wakker met een griep, een gigantische parasiet in je rug, voedselvergiftiging door het voedsel dat je de dag ervoor hebt gegeten en dan… moet je 10 kilometer lopen om die gigantische voedselwoestijn te doorkruisen om eindelijk je dagelijkse portie (vergiftigd) voedsel te krijgen. Denk je dan eens in, hoe lang zou je het overleven?

Klik op de link hieronder om een oplossing te bekijken die we hebben ontworpen om je te helpen de bijen te redden… Samen kunnen we een verandering teweegbrengen!

Referenties:

[i] Nieto, A., Roberts, S. P., Kemp, J., Rasmont, P., Kuhlmann, M., García Criado, M., … & De Meulemeester, T. (2017). European red list of bees.

[ii] https://www.eca.europa.eu/en/Pages/NewsItem.aspx?nid=13982

[iii] TedTalk Marla Spivak (2013). https://www.youtube.com/watch?v=dY7iATJVCso

[iv] Whitehorn, P. R., O’connor, S., Wackers, F. L., & Goulson, D. (2012). Neonicotinoid pesticide reduces bumble bee colony growth and queen production. Science336(6079), 351-352.

[v] Goulson, D., Nicholls, E., Botías, C., & Rotheray, E. L. (2015). Bee declines driven by combined stress from parasites, pesticides, and lack of flowers. Science347(6229).

[vi] Herrero, S., Millan-Leiva, A., Coll, S., Gonzalez-Martinez, R. M., Parenti, S., & Gonzalez-Cabrera, J. (2019). Identification of new viral variants specific to the honey bee mite Varroa destructor. Experimental and Applied Acarology79(2), 157-168.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *